Menşe ve dolaşım belgeleri: A.TR, EUR.1 ve menşe beyanı

İhracat evrakları arasında en çok karıştırılan iki belge A.TR ile EUR.1. Karıştırılmanın sebebi, ikisine de "dolaşım belgesi" denmesi ve ikisinin de gümrük vergisini sıfırlaması. Oysa tamamen farklı iki soruyu cevaplıyorlar.

Tek cümlelik ayrım

Bu ayrım anlaşıldığında geri kalan her şey yerine oturuyor.

A.TR bir menşe belgesi değildir

Sahadaki en yaygın yanlış anlama bu. A.TR, eşyanın nerede üretildiğini göstermiyor; Türkiye'de veya Avrupa Birliği'nde serbest dolaşımda olduğunu gösteriyor.

Serbest dolaşım şu anlama geliyor: eşyanın ithalat işlemleri tamamlanmış, gümrük vergisi ve eşdeğer etkili vergiler tahsil edilmiş ve bu vergiler iade edilmemiş.

Pratik sonucu şaşırtıcı olabilir:

Üçüncü bir ülkeden ithal ettiğiniz, gümrük vergisini ödeyerek serbest dolaşıma soktuğunuz bir mal, AB'ye A.TR ile gönderilebilir. Malın nerede üretildiği bu belge açısından belirleyici değil.

Bunun tersi de doğru: Türkiye'de üretilmiş bir mal, gümrük birliği kapsamı dışındaki bir ürün grubundaysa A.TR ile gidemez — Türk menşeli olması yetmez.

Gümrük birliğinin kapsamı dışında ne var

Türkiye–AB gümrük birliği sanayi ürünlerini kapsıyor. İki büyük istisna, tam da ihracatçıların sık takıldığı yerde:

• Tarım ürünleri — AB'ye yapılan tarım ürünü ihracatı gümrük birliği dışında.
• Avrupa Kömür Çelik Topluluğu kapsamındaki demir-çelik ürünleri — ayrı bir rejime tabi.

Bu iki grup AB'ye A.TR ile değil EUR.1 ile gidiyor. Gıda ve tarım ile metal işlemeciliği alanında çalışan firmaların bu ayrımı baştan bilmesi gerekiyor; sevkiyat gününde fark edilen bir belge hatası malı bekletiyor.

Ürününüzün hangi grupta olduğunu GTİP kodu belirliyor. Kodunuzu bulmak için GTİP kodu arama aracını kullanabilir, kodun nasıl doğrulanacağını GTİP kodu nedir, nasıl bulunur rehberinde okuyabilirsiniz.

EUR.1: menşe belgesi

EUR.1, ürünün ilgili anlaşmanın menşe kurallarına göre Türkiye menşeli sayılıp sayılmadığını gösteriyor ve buna dayanarak tercihli tarifeden yararlanmayı sağlıyor.

Nerelerde kullanılıyor:

• Türkiye'nin serbest ticaret anlaşması imzaladığı ülkelere yapılan ihracatta
• AB'ye yapılan tarım ürünü ihracatında
• AB'ye yapılan demir-çelik ürünleri ihracatında
• EFTA ülkelerine yapılan ihracatta

Buradaki kritik nokta menşe kurallarının kendisi. "Türkiye'de üretildi" demek, anlaşma açısından Türk menşeli sayılmak için yeterli olmayabiliyor. Her anlaşmanın ürün bazında kuralları var: kimi üründe belirli bir işlem yapılmış olması, kimisinde ithal girdi oranının belirli bir seviyenin altında kalması aranıyor.

İthal hammadde kullanan üreticilerde bu hesap belirleyici oluyor. Ürününüzün menşe kurallarını karşılayıp karşılamadığını teklif vermeden önce gümrük müşavirinize veya odanıza teyit ettirin; alıcıya tercihli tarife sözü verip sonradan belgeyi alamamak, güven kaybı ve fiyat farkı demek.

Menşe şahadetnamesi ayrı bir belge

Üçüncü belge ve ilk ikisiyle karıştırılıyor.

Menşe şahadetnamesi, ürünün menşe ülkesini gösteren ama tercihli tarife sağlamayan bir belge. Bazı ülkeler ithalatta bunu şart koşuyor; bazılarında ise alıcı kendi iç işlemleri veya kamu ihalesi için istiyor.

Ayrım şöyle:

Bir de kural niteliğinde bir ayrıntı: EUR.1 düzenlenmiş bir eşya için ayrıca menşe şahadetnamesi düzenlenmiyor.

Menşe beyanı: belgesiz kanıt

Son yıllarda ağırlığı artan yöntem. Menşe beyanı, ürünün anlaşma kurallarına göre menşeli olduğunun ihracatçı tarafından fatura veya başka bir ticari belge üzerinde yazılı olarak beyan edilmesi. Ayrı bir belge basılıp onaylatılmıyor; metin faturanın üzerine yazılıyor.

Kimin düzenleyebileceği sevkiyatın değerine bağlı:

• 6.000 avronun altındaki sevkiyatlarda tüm ihracatçılar düzenleyebiliyor
• 6.000 avronun üzerinde yalnızca onaylanmış ihracatçı statüsü olanlar

Onaylanmış ihracatçı statüsü başvuruyla alınıyor ve düzenli ihracat yapan firmalar için süreci belirgin biçimde hızlandırıyor — her sevkiyatta oda ve gümrük onayı beklemek yerine beyanı kendiniz yazıyorsunuz. Eşik tutarı ve statü koşulları değişebildiği için başvurudan önce güncel şartları gümrük idaresine veya bağlı olduğunuz odaya sorun.

Birleşik Krallık: A.TR artık geçerli değil

Bu, hâlâ yanlış bilinen bir konu ve yanlış bilmenin bedeli doğrudan gümrük vergisi.

Birleşik Krallık 1 Ocak 2021'den itibaren gümrük birliğinin dışında. O tarihten önce A.TR ile giden mal, artık A.TR ile gitmiyor.

Yerine ne var: Türkiye ile Birleşik Krallık arasındaki serbest ticaret anlaşması kapsamında tercihli tarifeden yararlanmak için menşe beyanı kullanılıyor. Yani belge tipi değişmekle kalmadı, mantığı da değişti — artık serbest dolaşım değil, menşe kanıtlanıyor.

Pratik sonucu şu: gümrük birliği döneminde A.TR ile sorunsuz gönderdiğiniz ithal girdili bir ürün, menşe kurallarını karşılamıyorsa Birleşik Krallık'ta tercihli tarifeden yararlanamayabiliyor. Bu ürün grubunda çalışıyorsanız menşe hesabınızı yeniden yapın.

Belge ne zaman düzenlenir, ne kadar geçerlidir

İki soru ve iki pratik cevap.

Geçerlilik süresi. Dolaşım belgeleri düzenlendikleri tarihten itibaren belirli bir süre geçerli — bu süre dört ay olarak uygulanıyor. Sürenin dolması, malın varış gümrüğüne belge ibraz edilemeden ulaşması hâlinde sorun çıkarıyor. Uzun deniz yolculuklarında belgenin düzenlenme tarihini sevkiyat programına göre planlayın.

Sonradan düzenleme. Belge sevkiyat sırasında alınmadıysa iş bitmiş değil. Üzerine "sonradan verilmiştir" ibaresi konularak sonradan düzenlenebiliyor. Ancak sonradan verilen belge, asıl sevkiyat tarihine göre değil fiilî düzenleme tarihine göre onaylanıyor — bu da geçerlilik süresini kaydırıyor.

Alıcı belgeyi geç istediğinde veya siz sevkiyat telaşında atladığınızda bu yol açık. Yine de rutine dönüştürmeyin: sonradan düzenleme her durumda kabul edilen bir çözüm değil ve alıcı tarafındaki gümrük idaresi ek soru sorabiliyor.

Belgeyi kim düzenler, kim onaylar

Sıra şöyle işliyor:

1. İhracatçı belgeyi doldurur — ürün tanımı, GTİP, miktar, alıcı ve menşe bilgileri.
2. Oda veya ihracatçı birliği belgeyi onaylar; ürün bilgisiyle beyanın tutarlılığına bakılır.
3. Gümrük idaresi vize eder; ihracat beyannamesiyle karşılaştırılır.

Bu üç aşamada da aynı bilgilerin tutması gerekiyor. Ticari faturadaki ürün tanımı ile dolaşım belgesindeki tanımın farklı olması, en sık karşılaşılan aksama sebeplerinden biri. Faturayı ve çeki listesini nasıl kurmanız gerektiğini ticari fatura ve çeki listesi rehberinde ele aldık; teklif aşamasındaki proformadan başlayarak aynı tanımı taşımak en güvenli yol — proforma fatura nasıl hazırlanır rehberi bu tarafı anlatıyor.

Belgelerin beyannameyle nasıl birleştiğini ve ihracat sürecinin adımlarını ise gümrük beyannamesi ve ihracat süreci rehberinde bulacaksınız.

Ücretler hakkında

Dolaşım belgeleri, menşe şahadetnamesi ve onay işlemleri için alınan ücretler dönem ve kuruma göre değişiyor. Bu rehberde tutar yazmıyoruz; güncel ücretler için ilgili ticaret odasına veya ihracatçı birliğinize sorun.

Tutar küçük olsa da fiyat hesabınıza girmesi gerekiyor — sevkiyat başına düşen belge masrafını birim maliyete dağıtmak için ihracat maliyet hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.

Hangi belge, hangi pazar

Toparlarsak, belge seçimi üç girdiyle belirleniyor: hedef ülke, ürününüzün GTİP grubu ve menşe durumunuz.

Üçünü birlikte düşünmek gerekiyor çünkü biri değiştiğinde belge de değişiyor. Aynı ürünü AB'ye A.TR ile, Birleşik Krallık'a menşe beyanıyla, serbest ticaret anlaşması olan bir ülkeye EUR.1 ile, anlaşma olmayan bir ülkeye ise menşe şahadetnamesiyle gönderiyorsunuz.

Bu yüzden pazar kararı belge kararından önce geliyor. Hangi ülkede kimin satın aldığını gümrük verisiyle çıkardığımız Hedef Pazar ve Alıcı Listesi Raporu, hedef ülkelerin ithalat rejimine ve aranan belgelere de yer veriyor. Kendi kısıtlarınıza göre hızlı bir ön eleme yapmak için hedef ülke seçim testini kullanabilirsiniz.